วัดหงสาราม เป็นวัดราษฎร์ในสังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายธรรมยุติกนิกาย ตั้งอยู่ในตำบลท่าข้าม อำเภอปะนาเระ จังหวัดปัตตานี มีเนื้อที่วัดรวมกว่า 51 ไร่ 48 ตารางวา และที่ธรณีสงฆ์ 17 ไร่ 1 งาน 77 ตารางวา พื้นที่ตั้งวัดเป็นที่ราบสูง รายล้อมด้วยป่าไม้ เป็นสถานที่เงียบสงบเหมาะแก่การปฏิบัติธรรมและเจริญภาวนา

---

ประวัติความเป็นมาของวัดหงสาราม

วัดหงสารามมีประวัติยาวนาน ตั้งวัดครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2200 เดิมชาวบ้านเรียกชื่อว่า “วัดใหม่” เนื่องจากมีการย้ายมาจากวัดเดิมชื่อว่า “วัดท่ากุน” ซึ่งอยู่ใกล้อำเภอยะหริ่ง และวัดทุ่งคา ในช่วงแรกวัดสังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย

ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2442 พระภิกษุในฝ่ายธรรมยุตได้เข้ามาพำนัก จึงมีการเปลี่ยนสังกัดมาเป็นฝ่ายธรรมยุติกนิกายในปี พ.ศ. 2445 และเปลี่ยนชื่อวัดจาก “วัดใหม่” เป็น “วัดท่าข้าม” ตามชื่อหมู่บ้าน

เปลี่ยนชื่อเป็นวัดหงสาราม

พระปลัดแดง อินฺทวโส ได้เปลี่ยนชื่อวัดเป็น “วัดหงสาราม” ด้วยเหตุผลว่า:

• ลักษณะที่ดินของวัดมีรูปทรงคล้าย “หงส์”
• พื้นที่หมู่บ้านรอบ ๆ มีชื่อเกี่ยวกับหงส์ เช่น บ้านตาหงส์ บ้านน่องหงส์
• หน้าวัดเคยมีเสาหงส์ขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของวัดในพื้นที่ชายแดนภาคใต้

---

สถานะและความสำคัญทางพระพุทธศาสนา

• เปิดสอนพระปริยัติธรรม แผนกธรรม เมื่อปี พ.ศ. 2473
• ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อวันที่ 2 กันยายน พ.ศ. 2520 ขนาดเขตกว้าง 40 เมตร ยาว 80 เมตร
• ผูกพัทธสีมาเมื่อวันที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2526

---

อาคารเสนาสนะและสถาปัตยกรรมสำคัญ

กุฏิไม้โบราณ (สร้างปี พ.ศ. 2432)

• เป็นเรือนแฝดพร้อมเรือนขวางด้านทิศตะวันตก
• ประดับด้วยภาพแกะสลักลายเรขาคณิต ดอกไม้ และสัตว์ เช่น มังกร ลิง
• มีจิตรกรรมฝาผนังเกี่ยวกับพุทธประวัติและชาดก ฝีมือช่างท้องถิ่น

ศาลาทรงไทย

• เป็นอาคารเก่าแก่ มีอายุมากกว่า 100 ปี
• แสดงถึงเอกลักษณ์สถาปัตยกรรมพื้นถิ่นภาคใต้

อุโบสถ

• ได้รับพระบรมราชานุญาตจากในหลวงรัชกาลที่ 9 ให้อัญเชิญพระปรมาภิไธยประดิษฐานหน้าอุโบสถ เมื่อวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2520

พระปรางค์

• ไม่ปรากฏปีที่สร้าง ชาวบ้านเชื่อว่าสร้างเพื่อบรรจุอัฐิของพระปลัดหนูหรือพระปลัดสู
• สร้างด้วยอิฐถือปูน ปั้นลวดลายกระหนกด้วยฝีมือช่างปูนโบราณ

โรงธรรมศาลา (สร้าง พ.ศ. 2470)

• สร้างจากไม้ทั้งหลัง ขนาด 8.5 x 13 เมตร

ศาลาพักร้อน

• คาดว่าอายุเกิน 100 ปี สร้างด้วยไม้ทั้งหลัง เสาแกะเป็นรูปบัว

---

รายนามเจ้าอาวาสวัดหงสาราม

1. พระปลัดหนู (เริ่ม พ.ศ. 2434)
2. พระปลัดสู
3. พระปลัดแดง อินฺทวโส (ผู้ตั้งชื่อวัดหงสาราม)
4. พระครูพุทธวีรากร (ยก พุทธวีโร)
5. พระครูสุทธิกาญจโนภาส (จันทอง กาญจโน) – เริ่มดำรงตำแหน่งในปี พ.ศ. 2512

---

สรุป

วัดหงสาราม จังหวัดปัตตานี ถือเป็นวัดสำคัญทางพระพุทธศาสนาในภาคใต้ของไทย มีประวัติความเป็นมายาวนานตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ด้วยความโดดเด่นทั้งด้านสถาปัตยกรรม ภูมิทัศน์ และวัฒนธรรม จึงเป็นอีกหนึ่งสถานที่ที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์และศึกษาทางประวัติศาสตร์ไทย